Pielgrzym, czyli wygnaniec
Tytuł łatwo pomylić z modlitwą przed pielgrzymką do sanktuarium. Mickiewicz używa jednak słowa „pielgrzym” w innym znaczeniu. Po klęsce powstania listopadowego w 1831 roku tysiące żołnierzy, polityków i artystów opuściło kraj – głównie do Francji. Tę falę nazwano Wielką Emigracją. Poeta nie chciał nazywać jej uczestników uchodźcami czy tułaczami; nazwał ich pielgrzymami, czyli ludźmi w drodze do celu – do wolnej Ojczyzny.
Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego ukazały się w Paryżu w 1832 roku. Napisane są stylem biblijnym, krótkimi wersetami, i miały być dla emigrantów czymś w rodzaju moralnego przewodnika. Modlitwa pielgrzyma należy do ich najczęściej cytowanych fragmentów. Obok niej w Księgach znajduje się też Litania pielgrzymska.
Księgi wywołały spory już w chwili wydania. Jedni widzieli w nich ewangelię emigracji, inni – niebezpieczne pomieszanie religii z polityką. Mickiewicz porównywał w nich cierpienia Polski do męki Chrystusa, a to porównanie stało się jednym z filarów mesjanizmu romantycznego. Modlitwa pielgrzyma jest jednak spokojniejsza niż reszta dzieła: zamiast teorii o dziejach narodu zawiera prostą prośbę rozproszonych ludzi o powrót do domu i do kościołów.
Od Kamczatki po Algierię – mapa polskiego losu
Pierwsza część jest niemal geograficzna. Modlitwa wymienia miejsca, w których znaleźli się Polacy: kopalnie syberyjskie i śniegi Kamczatki – to zesłania w głąb Rosji; stepy Algierii – tam walczyli Polacy, którzy wstąpili do francuskiej Legii Cudzoziemskiej, utworzonej w 1831 roku; wreszcie Francja, ziemia obca, gdzie żyła większość emigracji.
Kontrast stanowi sytuacja w kraju: w Polsce Tobie wiernej nie wolno wołać do Ciebie. Po powstaniu władze zaborcze ograniczały publiczne nabożeństwa patriotyczne i śpiew pieśni religijno-narodowych. Starcy, kobiety i dzieci modlą się więc w ukryciu, myślą i łzami. Mickiewicz pokazuje naród rozproszony, ale zjednoczony modlitwą.
„Boże Jagiellonów, Boże Sobieskich”
Drugi akapit otwiera wezwanie wzorowane na biblijnym „Boże Abrahama, Izaaka i Jakuba”. Zamiast patriarchów pojawiają się postacie z polskiej historii: dynastia Jagiellonów, król Jan III Sobieski, Tadeusz Kościuszko. Liczba mnoga – Sobieskich, Kościuszków – sprawia, że nazwiska stają się symbolami całych pokoleń: złotego wieku, obrony chrześcijańskiej Europy i walki o niepodległość.
Ten zabieg ma sens teologiczny. Bóg Izraela był Bogiem wierności wobec przodków. Mickiewicz prosi, by Bóg pozostał wierny także narodowi, który w przeszłości Mu ufał.
Ołtarz z bębnów i dział
Najbardziej romantyczny obraz to prośba, by znów można było modlić się na polu bitwy z bronią w ręku, przed ołtarzem polowym z bębnów i armat, pod baldachimem z chorągwi. Taki był dawny zwyczaj wojska polskiego: polowe Msze przed bitwą. Dla emigrantów oznaczało to marzenie o nowej, zwycięskiej walce.
Czytelnik wierzący nie musi przyjmować całej romantycznej wizji historii. Pozostaje w tej modlitwie jednak coś trwałego: prośba, by rodziny mogły modlić się w kościołach naszych miast i wiosek, a dzieci na grobach przodków. To modlitwa o wolność religijną i o prawo do pamięci – aktualna wszędzie, gdzie wierzący są prześladowani.
Nie nasza wola – zakończenie z Getsemani
Po tak gorącej prośbie pada zdanie, które zmienia jej charakter: wszakże niech się stanie nie nasza wola, ale Twoja. To słowa Jezusa z Ogrójca (Łk 22,42). Mickiewicz kończy modlitwę patriotyczną aktem posłuszeństwa Bogu, a nie żądaniem.
Dziś modlitwę odmawia się podczas uroczystości 3 maja i 11 listopada, rocznic powstań, spotkań Polonii oraz w intencji rodaków pracujących za granicą. Pasuje też do lekcji historii i literatury, gdy omawia się Wielką Emigrację – jako przykład, jak romantycy łączyli wiarę z losem narodu.