Litania pielgrzymska Mickiewicza — tekst

Dzieło powstało w środowisku emigrantów, którzy po klęsce Powstania Listopadowego opuścili kraj i osiedlili się głównie we Francji. Adam Mickiewicz opublikował ją w 1832 roku w Paryżu jako zakończenie Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymki polskiej — dzieła napisane w stylu biblijnym, skierowanego do rozproszonych rodaków.

Słowo „pielgrzym” nie oznacza tu uczestnika pielgrzymki do sanktuarium. Mickiewicz używa go w odniesieniu do wygnańca: osoby w drodze, pozbawionej ziemi, której wędrówka ma znaczenie religijne, ponieważ prowadzi do odzyskania ojczyzny. Ten sposób mówienia o emigracji kształtował polską wyobraźnię patriotyczną przez dziesięciolecia.

Forma litanii została zastosowana celowo. Kolejne inwokacje wymieniają patronów trzech części dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów: św. Stanisława dla Polski, św. Kazimierza dla Litwy, św. Jozafata dla Rusi. Następnie pojawiają się inwokacje „Wybaw nas, Panie”, odnoszące się nie do duchowych cierpień, lecz do wydarzeń historycznych — Konfederacji Barskiej, masakry na Pradze, deportacji i egzekucji po powstaniu.

Najbardziej znanym fragmentem jest wezwanie „Za powszechną wojnę o wolność narodów”, które weszło do polskiego języka jako odrębny cytat i często przywoływane jest niezależnie od całego tekstu. W zamierzeniu autora nie było to wezwanie do przemocy dla samej przemocy, lecz do europejskiego przewrotu, który przyniósłby wolność narodom pozbawionym państwowości.

Należy jasno powiedzieć, czym ten tekst nie jest: nie jest to modlitwa liturgiczna ani modlitwa zatwierdzona do użytku w kulcie publicznym. Jest to dzieło literackie w formie modlitwy, zrodzone z konkretnego doświadczenia historycznego. Mesjanistyczna wizja losów Polski obecna w „Księgach” budziła zresztą zastrzeżenia już w XIX wieku.

Ze względu na swój charakter tekst ten odmawia się najczęściej z okazji rocznicowych: 11 listopada, w rocznicę wybuchu Powstania Listopadowego, podczas uroczystości szkolnych i patriotycznych oraz przy grobach żołnierzy. Częściej jest on czytany niż śpiewany.

Schemat jest prosty: przewodniczący wypowiada inwokację, a zgromadzeni odpowiadają — „Przywróć nas do naszej Ojczyzny”, „Módl się za nas”, „Wybaw nas, Panie”, „Błagamy Cię, Panie”. Ponieważ tekst jest krótki, całość zajmuje zaledwie kilka minut.

Współczesny czytelnik powinien zdawać sobie sprawę z kontekstu. Wezwania wymieniające podziały i konkretne akty przemocy odnoszą się do wydarzeń sprzed dwóch stuleci; odmawiane dzisiaj stanowią akt upamiętnienia, a nie deklarację przeciwko współczesnym narodom. Podczas wspólnej modlitwy warto poprzedzić je krótkim wprowadzeniem historycznym.

Dla tych, którzy pragną włączyć ten tekst do modlitwy osobistej, dobrze komponuje się on z modlitwą za ojczyznę, za uchodźców i za emigrantów – ponieważ mówi bezpośrednio o ludziach wygnanych z własnego kraju.

Całość kończy się znakiem krzyża i słowem „Amen”, zgodnie z zapisem samego autora. Naturalnym zakończeniem jest modlitwa „Ojcze nasz”, odmawiana w intencji ojczyzny i pokoju.