Zakończenie Ksiąg pielgrzymstwa
Litania pochodzi z tego samego dzieła co Modlitwa pielgrzyma: Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, które Mickiewicz wydał w Paryżu w 1832 roku. Jest ich zakończeniem. Po biblijnej opowieści o dziejach Polski i nauce dla emigrantów poeta oddaje głos wspólnocie, która modli się razem – w formie znanej każdemu z kościoła.
Mickiewicz wykorzystał budowę tradycyjnych litanii: wezwania do Trójcy, Matki Bożej i świętych, prośby o wybawienie i błagania. Wypełnił je jednak treścią z historii najnowszej. Czytelnik z 1832 roku rozpoznawał w nich wydarzenia, które sam przeżył lub o których słyszał od świadków.
Patroni trzech narodów Rzeczypospolitej
Pierwsze wezwania pokazują, jak Mickiewicz rozumiał Ojczyznę. Matka Boża jest Królową Polski i Litwy. Święci patronowie to św. Stanisław – opiekun Polski, św. Kazimierz – opiekun Litwy, i św. Jozafat – opiekun Rusi. Jozafat Kuncewicz był unickim arcybiskupem połockim, zabitym w 1623 roku przez przeciwników unii z Rzymem.
Ten dobór świętych odpowiada wielonarodowej Rzeczypospolitej sprzed rozbiorów. Dla Mickiewicza, urodzonego na Nowogródczyźnie, Polska nie była państwem jednego narodu, lecz wspólnotą Polaków, Litwinów i Rusinów.
Bar, Praga, Oszmiana, Fischau
Środkowa część to wyliczenie męczeństw. Rycerze barscy to uczestnicy konfederacji barskiej (1768–1772), pierwszego zbrojnego zrywu przeciw rosyjskiej dominacji, walczącego pod hasłem obrony wiary i wolności. Obywatele Pragi to mieszkańcy warszawskiego przedmieścia, wymordowani przez wojska Suworowa w listopadzie 1794 roku, po upadku insurekcji kościuszkowskiej.
Kolejne wezwania dotyczą powstania listopadowego: rzezi w Oszmianie w 1831 roku, gdzie rosyjscy żołnierze zabijali ludzi schronionych w kościele, oraz wydarzeń w Fischau w Prusach na początku 1832 roku, gdy żołnierze pruscy strzelali do internowanych polskich żołnierzy odmawiających powrotu pod władzę cara. Liczby podane w litanii są poetyckie, nie statystyczne, ale wydarzenia są historyczne.
„O wojnę powszechną za wolność ludów”
Ostatnia część zawiera prośby, które mogą dziś szokować: o wojnę powszechną za wolność ludów, o broń i orły narodowe, o śmierć szczęśliwą na polu bitwy. To głos romantyków, którzy wierzyli, że wielka wojna narodów obali system Świętego Przymierza i przywróci wolność uciemiężonym. Nauka Kościoła patrzy na wojnę inaczej: jako na zło, które można tolerować tylko w obronie koniecznej, i wzywa do budowania pokoju.
Czytając litanię, warto odróżnić jej kontekst od treści modlitwy, którą możemy przyjąć dziś. Prośby o wolność Ojczyzny, o koniec niewoli i o grób dla kości naszych w ziemi naszej pozostają zrozumiałe dla każdego, kto był zmuszony opuścić dom.
Ten dysonans dobrze pokazuje, jak modlitwa niesie w sobie emocje swojej epoki. Litania powstała w kilka miesięcy po klęsce, gdy rany były świeże, a nadzieja na rychły powrót – bardzo żywa. Czytając ją dziś, możemy uczyć się od emigrantów wierności i pamięci, nie przejmując ich wizji wojny jako drogi do wolności.
Grób w ojczystej ziemi
Prośba o grób w ojczyźnie jest najbardziej przejmująca. Wielu emigrantów nigdy nie wróciło do kraju. Sam Mickiewicz zmarł w 1855 roku w Konstantynopolu; jego prochy przeniesiono na Wawel dopiero w 1890 roku. Litania pokazuje, że tęsknota za ziemią przodków była dla Wielkiej Emigracji sprawą religijną, łączącą się z nadzieją zmartwychwstania.
Jak modlić się tym tekstem dziś
Litania pielgrzymska jest tekstem literackim, nie liturgicznym. Można ją odczytać w rocznice powstań, 11 listopada, podczas lekcji historii lub spotkań Polonii. Modlitwa za tych, którzy oddali życie za wiarę i wolność, oraz za uchodźców i emigrantów naszych czasów, pozostaje aktualna – także dla ludzi z innych narodów.