Kim był Adamnan i dlaczego nazywano go „z Hy”?
Adamnan (w irlandzkiej formie Adomnán) urodził się około roku 624 w północnej Irlandii, w rodzie Cenél Conaill — tym samym, z którego wywodził się święty Kolumba, założyciel klasztoru na wyspie Iona. Pokrewieństwo z założycielem nie było wówczas bez znaczenia: irlandzkie opactwa zazwyczaj pozostawały pod opieką jednego rodu, a wybór opata był w praktyce często sprawą rodzinną.
Hy to staro-gaelicka nazwa wyspy Iona położonej u zachodniego wybrzeża dzisiejszej Szkocji. Adamnan objął tam urząd opata w 679 roku i kierował klasztorem przez ćwierć wieku, aż do swojej śmierci. Iona była wówczas jednym z najważniejszych ośrodków chrześcijaństwa na Wyspach Brytyjskich: stamtąd wyruszali misjonarze do Piktów i Northumbrii, kopiowano tam księgi, a także chowano królów.
Adamnan nie był jednak jedynie zarządcą opactwa. Podróżował, odwiedzał dwory królewskie w Irlandii i Northumbrii, negocjował uwolnienie jeńców i był postrzegany jako człowiek, którego opinia miała znaczenie w sporach między władcami.
Najbardziej znanym tego przykładem jest jego misja dyplomatyczna do Northumbrii. W 684 roku wojska króla Ecgfritha spustoszyły wschodnią Irlandię i uprowadziły jeńców. Dwa lata później Adamnan udał się na dwór jego następcy, Aldfritha, którego znał osobiście z czasów, gdy Aldfrith przebywał wśród Irlandczyków, i doprowadził do uwolnienia kilkudziesięciu jeńców. Wrócił z nimi do domu.
Czym była „Prawo Niewinnych” (Cáin Adomnáin)?
Najważniejszym osiągnięciem Adamnana nie jest książka, lecz akt prawny. W 697 roku, podczas zgromadzenia w Birr w środkowej Irlandii, ogłoszono „Cáin Adomnáin” — znany jako „Prawo Niewinnych”. Dokument ten zakazywał zabijania i krzywdzenia kobiet, dzieci oraz duchownych podczas działań wojennych, grożąc surowymi karami i grzywnami tym, którzy go złamali.
Siła tego prawa wynikała z listy jego gwarantów. Podpisali je królowie, opaci i biskupi z Irlandii, Dalriady i ziem piktyjskich – kilkudziesięciu najważniejszych osób ówczesnego świata gaelickiego. Dla wczesnośredniowiecznej Europy było to wyjątkowe rozwiązanie: próba umieszczenia całych grup ludności poza zasięgiem wojennej przemocy, podjęta kilka wieków przed późniejszymi ruchami „Pokoju Bożego” na kontynencie.
Późniejsza tradycja wiąże powstanie tego prawa z matką Adamnana, która podobno pokazała synowi pole bitwy usiane ciałami kobiet i zażądała, by coś z tym zrobił. Scena ta pochodzi z opowieści spisanej znacznie później, a historycy traktują ją raczej jako literacką oprawę niż relację z rzeczywistych wydarzeń.
Dlaczego historycy tak wysoko cenią jego książki?
Adamnan napisał „Vita Sancti Columbae”, czyli „Żywot świętego Kolumby”. Nie jest to biografia w współczesnym rozumieniu — materiał ułożony jest według proroctw, cudów i wizji, a nie chronologicznie. Mimo to pozostaje jednym z najważniejszych źródeł dotyczących wczesnośredniowiecznej historii Irlandii i Szkocji, ponieważ mimochodem opisuje żeglarstwo, gospodarkę klasztoru, kontakty z Piktami oraz codzienne życie mnichów.
Jego drugie dzieło, „De locis sanctis” („O miejscach świętych”), opisuje Ziemię Świętą, Aleksandrię i Konstantynopol. Sam Adamnan nigdy tam nie był: spisał relację Arculfa, biskupa galijskiego, który – według Czcigodnego Bedy – wylądował na wyspie Iona w drodze powrotnej z pielgrzymki. Książka zawiera plany kościołów jerozolimskich i przez wieki służyła zachodnim czytelnikom jako przewodnik po miejscach, których nigdy nie mogli zobaczyć na własne oczy.
Oba dzieła mają jeszcze jedną wspólną zaletę. Pokazują one, jak funkcjonowało klasztorne skryptorium na peryferiach ówczesnej Europy: Adamnan cytuje wcześniejsze zapisy, wymienia swoich świadków i odnotowuje, kto mu co przekazał. To sprawia, że jest on bliższy kronikarzowi niż autorowi tworzącemu opowieść wyłącznie na podstawie pobożnych wyobrażeń.
Spór dotyczący Wielkanocy i jego ostatnich lat na wyspie Iona
Za życia Adamnana Kościoły na Wyspach Brytyjskich były podzielone w kwestii sposobu obliczania daty Wielkanocy. Klasztory wyznające tradycję irlandzką trzymały się starych tabel, podczas gdy Rzym i Northumbria stosowały nowe. Po pobycie w Northumbrii Adamnan przyjął rzymski sposób obliczania i próbował przekonać swoich mnichów do jego przyjęcia — bezskutecznie. Na wyspie Iona utrzymano stary zwyczaj jeszcze przez jedno pokolenie po jego śmierci, choć w samej Irlandii jego wysiłki przyniosły owoce.
Zmarł 23 września 704 roku na wyspie Iona. Jego kult szybko się rozwinął w Irlandii i Szkocji, gdzie do dziś kilkanaście kościołów i miejsc nosi ślady jego imienia — najczęściej w formie Eunan. W Kościele katolickim jego wspomnienie obchodzone jest 23 września.