Stabat Mater – Stała Matka bolejąca, tekst i historia hymnu

Jedno zdanie z Ewangelii Jana

Punktem wyjścia hymnu jest krótka wzmianka z Ewangelii Jana: „A obok krzyża Jezusowego stały: Matka Jego…” (J 19,25). Łacińskie Stabat Mater dolorosa – „Stała Matka bolejąca” – rozwija to jedno zdanie w dwadzieścia tercyn. Słowo „stała” jest ważne: Maryja nie omdlewa i nie ucieka. Trwa przy Synu do końca.

Drugi obraz pochodzi z proroctwa starca Symeona, który przy ofiarowaniu w świątyni zapowiedział Maryi, że Jej duszę przeniknie miecz (Łk 2,35). Hymn nazywa go srogim mieczem i pokazuje, że proroctwo spełniło się pod krzyżem.

Jacopone da Todi czy Innocenty III?

Hymn powstał w XIII wieku, w klimacie pobożności franciszkańskiej, skupionej na człowieczeństwie Chrystusa i współcierpieniu Jego Matki. Najczęściej przypisuje się go franciszkaninowi Jacopone da Todi, poecie i pokutnikowi, autorowi wielu pieśni w języku włoskim. Wymienia się też papieża Innocentego III oraz św. Bonawenturę. Żadna z tych atrybucji nie jest pewna.

W średniowieczu hymn krążył jako modlitwa prywatna i śpiewano go w bractwach pokutnych. Do liturgii jako sekwencja wszedł w 1727 roku, gdy papież Benedykt XIII wprowadził go do Mszy o Siedmiu Boleściach Maryi. Dziś można go śpiewać 15 września, we wspomnienie Najświętszej Maryi Panny Bolesnej.

Od współczucia do prośby

Hymn ma wyraźnie dwie części. W pierwszej narrator patrzy z boku: opisuje, jak Matka drży, cierpi, płacze, i pyta: Któż by z ludzi łez nie lał, widząc Ją w takiej boleści? To pytanie retoryczne przygotowuje zmianę perspektywy.

Od zwrotki O Matko, źródło miłości narrator przestaje być obserwatorem i zaczyna prosić. Chce otrzymać cząstkę Twej żałości, nosić rany Jezusa w sercu, płakać z Maryją, stać z Nią pod krzyżem. Hymn uczy, że prawdziwe rozważanie męki nie polega na przyglądaniu się z dystansu, ale na wejściu w nią sercem.

„Niech mnie zranią Jego rany”

Najśmielsze są zwrotki o pragnieniu, by rany Chrystusa zraniły modlącego się, by był w krzyżu zakochany i upoił się Jego męką. Język przypomina mistykę średniowieczną, w której miłość do Ukrzyżowanego wyrażano obrazami zranienia i upojenia. Św. Franciszek z Asyżu, który otrzymał stygmaty, był dla tej epoki żywym przykładem.

Ostatnie zwrotki zwracają się do sądu i śmierci. Modlący się prosi, by w dniu sądu stał przy Maryi, a w godzinie śmierci otrzymał zwycięstwa wieniec. Zakończenie wyraża nadzieję, że dusza poczuje wtedy Chrystusa jako Oblubieńca.

Między stacjami Drogi Krzyżowej

W Polsce zwrotki Stała Matka bolejąca śpiewa się przede wszystkim podczas Drogi Krzyżowej, przechodząc od jednej stacji do drugiej. Dzięki temu hymn zna niemal każdy, kto choć raz uczestniczył w piątkowym nabożeństwie w Wielkim Poście. Krótka melodia i rytmiczne, rymowane trójwiersze pozwalają śpiewać go bez książeczki.

Polski przekład zachował budowę oryginału: dwa wersy rymujące się ze sobą i trzeci, krótszy, który zamyka zwrotkę.

Od Pergolesiego do Szymanowskiego

Stabat Mater należy do tekstów najczęściej opracowywanych przez kompozytorów. Najsłynniejsza wersja to dzieło Giovanniego Battisty Pergolesiego z 1736 roku, ukończone tuż przed jego śmiercią. Swoje Stabat Mater napisali też m.in. Vivaldi, Haydn, Rossini, Dvořák i Poulenc.

Polski wkład jest szczególny. Karol Szymanowski skomponował w latach 1925–1926 Stabat Mater do polskiego przekładu Józefa Jankowskiego, wzorując się na prostocie dawnej pieśni ludowej. To jedno z najważniejszych dzieł polskiej muzyki religijnej XX wieku. Słuchanie go w Wielki Piątek może być formą modlitwy dla tych, którym trudno skupić się na słowach.