Dlaczego syn genueńskiego arystokraty wstąpił do zakonu barnabitów?
Alexander Sauli urodził się w 1534 roku w Mediolanie, w zamożnej i wpływowej rodzinie genueńskiej. Przed młodym patrycjuszem otwierały się szerokie perspektywy kariery na dworze i w finansach — Sauli byli bankierami, a powiązania rodziny sięgały najwyższych kręgów Republiki.
W wieku siedemnastu lat wybrał drogę, która musiała wydawać się marnowaniem wszystkich przywilejów: wstąpił do niewielkiej wspólnoty Kleryków Regularnych św. Pawła, założonej zaledwie dwadzieścia lat wcześniej i znanej, od nazwy ich mediolańskiego kościoła, jako barnabici. Jego rodzina protestowała, ale on nie ustąpił.
Barnabici byli zakonem reformatorskim w najbardziej dosłownym tego słowa znaczeniu: poprzez głoszenie kazań, katechezę i spowiedź dążyli do odnowy zaniedbanych parafii północnych Włoch. W tej wspólnocie Sauli okazał się człowiekiem o wyjątkowych zdolnościach – wykładał teologię w Pawii, zyskał reputację wybitnego kaznodziei i został przełożonym generalnym zgromadzenia, mając zaledwie nieco ponad trzydzieści lat.
Zachowały się relacje o sprzeciwie rodziny, która w jego decyzji dostrzegała utratę pozycji i majątku. Mówi się, że Sauli odpowiedział, iż wybiera służbę, a nie karierę – i konsekwentnie trzymał się tego przez resztę życia, wielokrotnie odrzucając oferty bardziej dochodowych i wygodniejszych stanowisk.
Jak wyglądała Korsyka, gdy Sauli został jej biskupem?
W 1570 roku papież święty Pius V mianował go biskupem Alérii na Korsyce. Wyspa ta była wówczas uważana za jedno z najtrudniejszych miejsc w chrześcijańskiej Europie: panowało tam ubóstwo, toczyły się waśnie krwawe, wybrzeża były wyludnione w wyniku najazdów, duchowni byli często niewykształceni, a kościoły popadały w ruinę. Sauli próbował odmówić przyjęcia tej nominacji, ale nie pozwolono mu na to.
Zastał diecezję bez seminarium, bez regularnego nauczania i bez zwyczaju wizyt duszpasterskich. Zaczął od najprostszych i najbardziej żmudnych zadań: podróżował od parafii do parafii, zwoływał synody, sprawdzał, czy księża potrafią wyjaśnić wiernym to, co głoszą. Wprowadził katechizm napisany prostym językiem i egzekwował obowiązek nauczania dzieci.
Założył seminarium, odbudował kościoły i zajął się szpitalami oraz dostarczaniem pomocy humanitarnej w czasie głodu. Godził również skłócone rodziny – na wyspie, gdzie spór o linię graniczną mógł kosztować życie kilkunastu osób, była to jednocześnie praca duszpasterska i cywilizacyjna. Spędził tam ponad dwadzieścia lat.
Stosowana przez niego metoda była prosta i typowa dla najlepszych biskupów potrzydenckich: najpierw ustalić fakty w terenie, następnie wyszkolić duchowieństwo, a dopiero potem zmienić nawyki wiernych. Bez seminarium żaden z tych kroków nie miał sensu, dlatego też założył, że jego utworzenie jest sprawą najwyższej wagi, ważniejszą nawet niż naprawa kościołów.
Ostatnie lata: Pawia i śmierć w drodze
W 1591 roku papież przeniósł go do diecezji Pawii, położonej w jego rodzinnym regionie i niezrównanie bogatszej. Sauli miał wówczas pięćdziesiąt siedem lat i słabe zdrowie, ale nowe zadanie podjął się z takim samym zaangażowaniem: wizytacje, synody, kontrola stanu duchowieństwa.
Zmarł 11 października 1592 roku w Calosso w Piemoncie podczas jednej z takich podróży wizytacyjnych. Wieść o jego śmierci przyjęto na Korsyce jak stratę członka rodziny — pamięć o „biskupie, który przybył pieszo” przetrwała tam przez pokolenia.
Proces beatyfikacyjny zakończył się w 1741 roku za pontyfikatu Benedykta XIV. Święty Pius X dokonał kanonizacji 11 grudnia 1904 roku.
Aż do samej śmierci, pomimo choroby, nie przerywał swoich wizytacji. Świadkowie wspominali, że nie chciał wrócić do Pawii, dopóki nie odwiedził ostatnich parafii na zaplanowanej trasie. Zmarł w drodze, w domu nieznajomego, w otoczeniu miejscowego duchowieństwa.
Z kim był blisko związany i co po sobie pozostawił?
Sauli należał do najbliższego kręgu współpracowników świętego Karola Boromeusza, arcybiskupa Mediolanu i głównego architekta reformy trydenckiej we Włoszech; czasami pełnił rolę jego spowiednika i doradcy. Znał również świętego Filipa Neri. To właśnie to środowisko wyjaśnia jego styl zarządzania diecezją: mniej dekretów, więcej obecności.
Trwałym owocem jego pracy była sieć parafii na Korsyce oraz formacja lokalnego duchowieństwa. Przekazał wyspę swoim następcom jako normalnie funkcjonującą diecezję, podczas gdy zastał ją jako terytorium misyjne.
Kult ten rozwinął się głównie na Korsyce, w Pawii oraz w zgromadzeniu barnabitów, które uważa go za jednego ze swoich największych świętych obok swojego założyciela, św. Antoniego Marii Zaccarii.
W polskiej literaturze hagiograficznej pojawia się rzadko, choć jego biografia dobrze wyjaśnia, czym była reforma trydencka poza samymi dokumentami soborowymi: biskupem obecnym w parafiach, katechizmem w rękach proboszcza oraz seminarium kształcącym miejscowych mężczyzn.