Znak krzyża – jak się prawidłowo przeżegnać i co to znaczy

Jak się prawidłowo przeżegnać

W tradycji łacińskiej znak krzyża wykonuje się prawą ręką, z palcami złączonymi lub otwartą dłonią. Przy słowie Ojca dotyka się czoła, przy słowie Syna – piersi (mniej więcej na wysokości mostka lub nieco niżej), przy słowach i Ducha – lewego ramienia, przy słowie Świętego – prawego. Na Amen można złożyć ręce.

Ważne, by gest był wyraźny i spokojny. Pośpieszne machnięcie ręką w okolicy brody nie jest znakiem krzyża, tylko jego karykaturą. Romano Guardini pisał, że należy kreślić „wielki krzyż, od czoła do piersi, od ramienia do ramienia”, bo obejmuje on całego człowieka.

Słowa z nakazu chrztu

Formuła W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego pochodzi z ostatnich słów Jezusa w Ewangelii Mateusza: „Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” (Mt 28,19). Są to słowa, którymi każdy z nas został ochrzczony. Żegnając się, przypominamy sobie swój chrzest.

Zwraca uwagę liczba pojedyncza: w imię, a nie „w imiona”. Bóg jest jeden, choć w trzech Osobach. W tej jednej frazie zawiera się cała nauka o Trójcy Świętej.

Od małego krzyżyka na czole

Najstarsza forma znaku krzyża była mała: kreślono go kciukiem na czole. Tertulian, pisarz z Kartaginy, około 200 roku zanotował, że chrześcijanie robią go przy każdym kroku – wychodząc i wchodząc, ubierając się, zasiadając do stołu, kładąc się spać. Duży krzyż, od czoła do piersi i przez ramiona, upowszechnił się później, w pierwszym tysiącleciu.

Mały krzyż przetrwał w liturgii. Przed Ewangelią wierni kreślą kciukiem trzy krzyżyki: na czole, ustach i piersi. Wyrażają w ten sposób prośbę, by słowo Boże było w myślach, na ustach i w sercu. Przy chrzcie kapłan, rodzice i chrzestni znaczą krzyżem czoło dziecka.

Wschód i Zachód – w którą stronę

Chrześcijanie wschodni – prawosławni i grekokatolicy – żegnają się trzema złożonymi palcami (kciukiem, wskazującym i środkowym), co symbolizuje Trójcę, a dwa pozostałe przygięte palce oznaczają dwie natury Chrystusa. Przenoszą rękę z prawego ramienia na lewe. Katolicy obrządku łacińskiego idą od lewego do prawego.

W średniowieczu także na Zachodzie żegnano się od prawej do lewej; kierunek zmienił się stopniowo. Różnica nie ma znaczenia doktrynalnego – oba sposoby wyrażają tę samą wiarę.

W Kościele katolickim spotyka się też zwyczaj ucałowania kciuka po przeżegnaniu się – kciuk złożony z palcem wskazującym tworzy mały krzyż. To pobożny zwyczaj ludowy, popularny zwłaszcza w Hiszpanii i Ameryce Łacińskiej, a obecny także w Polsce.

Kiedy się żegnamy

Znak krzyża otwiera i zamyka Mszę, Liturgię Godzin, różaniec i prywatny pacierz. Wierni żegnają się wodą święconą przy wejściu do kościoła, co przypomina chrzest. Wielu ludzi robi go przed jedzeniem, przed podróżą, przed egzaminem, w chwili strachu czy przechodząc obok kościoła. Rodzice kreślą krzyżyk na czole dzieci przed snem lub wyjściem z domu – to piękny zwyczaj błogosławieństwa.

Katechizm zachęca, by dzień zaczynać i kończyć znakiem krzyża, a każde ważne zadanie polecać Bogu tym gestem.

Najkrótsze wyznanie wiary

Znak krzyża łączy dwie główne prawdy chrześcijaństwa: Trójcę Świętą (słowa) i odkupienie przez krzyż (gest). Wypowiadając go, chrześcijanin wyznaje, w kogo wierzy i czyj jest. Jest też sakramentalium – znakiem, który przygotowuje do przyjęcia łaski i uświęca różne okoliczności życia. Nie działa jak zaklęcie, ale jak słowo zaufania: wszystko, co robię, zaczynam w imię Boga.