Pustelnik, który przekonał mnichów do rozpoczęcia nowego życia
Niewiele wiemy o młodości Alberica — źródła zaczynają się dopiero wtedy, gdy prowadził już życie pustelnika w lasach Collan w Burgundii. To właśnie tamtejsi pustelnicy poprosili Roberta, opata z Molesme, by stanął na ich czele; z tej grupy powstał klasztor w Molesme.
Alberyk został tam przeorem. Molesme wkrótce jednak wzbogaciło się, a przestrzeganie reguły stało się mniej rygorystyczne, przez co część mnichów doszła do przekonania, że nie da się już tam żyć zgodnie z Regułą św. Benedykta w jej pierwotnym duchu. Napięcie było na tyle duże, że Alberyk został na pewien czas uwięziony za bronienie bardziej rygorystycznego kierunku.
W 1098 roku Robert, Alberic, Stephen Harding i kilkunastu towarzyszy opuściło Molesme i osiedliło się na bagnistym terenie zwanym Cîteaux, gdzie założyli Nowy Klasztor. Rok później Robert musiał powrócić do Molesme na rozkaz papieża – i właśnie wtedy Alberic został opatem.
Ruch, z którego wyrosło Cîteaux, nie był buntem przeciwko benedyktynom, lecz próbą powrotu do litery ich reguły. Chodziło o pracę fizyczną, prostotę liturgii oraz rezygnację z dochodów, które w zamożnych opactwach po cichu uwalniały mnichów od wysiłku fizycznego – reformatorzy wierzyli, że wygoda po cichu zmieniła znaczenie ich ślubów.
Dziewięć lat, które zadecydowały o przetrwaniu zakonu
Alberic kierował opactwem w Cîteaux od 1099 roku aż do swojej śmierci. Był to okres, w którym ta młoda wspólnota równie dobrze mogła się rozpaść: brakowało powołań, warunki życia były trudne, a status prawny fundacji nie był jasny.
Jego najważniejszą decyzją było uzyskanie od papieża Paschalisa II dokumentu znanego później jako „Przywilej rzymski”, który stawiał Nowy Klasztor pod ochroną Stolicy Apostolskiej i gwarantował mu niezależność. To właśnie ten dokument uchronił Cîteaux przed roszczeniami sąsiadów oraz przed naciskami ze strony Molesme.
Alberic przeniósł również klasztor w bardziej odpowiednie miejsce i uporządkował jego liturgię oraz sposób utrzymania wspólnoty: mnisi mieli żyć z pracy własnych rąk, bez dochodów z dziesięciny czy danin feudalnych, co odróżniało ich od większości ówczesnych opactw benedyktyńskich.
Zmarł 26 stycznia; źródła podają rok 1108 lub 1109, a tej rozbieżności nie da się dziś wyjaśnić. Kilka lat później młody Bernard z Fontaines — przyszły święty Bernard z Clairvaux — wstąpił do Cîteaux, a zakon zaczął się rozwijać w tempie, którego jego założyciele nie mogli przewidzieć.
Warto docenić wagę tej decyzji. W tamtym czasie w Nowym Klasztorze przebywało zaledwie kilkudziesięciu mnichów i nic nie wskazywało na to, że w ciągu stu lat sieć klasztorów cysterskich obejmie setki opactw od Portugalii po Liwonię. Alberic zapewniał bezpieczeństwo wspólnocie, której przyszłości nie był w stanie przewidzieć.
Skąd wzięła się biała sutanna cystersów?
Tradycja cysterska wiąże imię Alberika ze zmianą koloru habitu – z czarnego, noszonego przez benedyktynów z Cluny, na niezwykle prostą, niebarwioną biel. Praktycznym powodem była bieda: rezygnacja z barwienia tkaniny oznaczała niższe koszty i mniej pracy.
Późniejsza legenda przypisywała tę zmianę objawieniu Najświętszej Maryi Panny, która rzekomo podarowała Alberikowi biały habit. Pamięć o tym objawieniu była czczona w zakonie 5 sierpnia. Jest to opowieść o charakterze religijnym, a nie fakt historyczny — warto o niej wiedzieć, ale nie należy jej mylić z zapisami źródłowymi.
Z powodu tej zmiany cystersów zaczęto nazywać „białymi mnichami”, w odróżnieniu od „czarnych mnichów” wywodzących się z tradycji kluniackiej.
Sam Alberyk nie pozostawił po sobie żadnych pism. To, co wiemy o jego rządach, pochodzi z kronik cysterskich spisanych w pierwszej połowie XII wieku, głównie z „Exordium parvum” — krótkiego opisu początków zakonu, sporządzonego w kręgu Stefana Hardinga.
Kult i upamiętnienie
W zakonie cystersów Alberyk jest czczony wraz z Robertem z Molesme i Stefanem Hardingiem; wspólne święto Trzech Świętych Założycieli obchodzone jest 26 stycznia. W kalendarzach podaje się czasem również datę 2 sierpnia, związaną ze wspomnianym powyżej objawieniem.
W Polsce pamięć o nim podtrzymują opactwa cysterskie — między innymi w Jędrzejowie, Mogiły i Wąchocku — gdzie tradycja ta jest nieprzerwanie kultywowana. Alberyk jest zazwyczaj przedstawiany w białym habicie, z pastorałem opata, czasem trzymający makietę klasztoru.
Cystersi przybyli do Polski w XII wieku i to w dużej mierze dzięki nim zagospodarowano rozległe tereny rolnicze. Ich opactwa należą dziś do najcenniejszych przykładów architektury romańskiej i gotyckiej w kraju.