Skład Apostolski – Wierzę w Boga, tekst i objaśnienie

Legenda o dwunastu artykułach

Nazwa „Apostolski” wiąże się ze starą legendą. Opowiada ona, że przed rozejściem się po świecie dwunastu apostołów ułożyło wspólnie wyznanie wiary, a każdy z nich dodał jedno zdanie – stąd dwanaście artykułów. Opowieść tę spisał na początku V wieku Rufin z Akwilei, a średniowieczne obrazy przedstawiały apostołów z wstęgami, na których wypisane były „ich” artykuły.

Historycy uważają legendę za pobożną alegorię. Nazwa jest jednak trafna w innym sensie: tekst wiernie streszcza wiarę apostołów, jaką głosili w pierwszym pokoleniu Kościoła.

Rzymskie wyznanie chrzcielne

Rzeczywistym źródłem Składu jest tak zwany symbol rzymski – wyznanie, które w Rzymie składali kandydaci do chrztu. Najstarsze świadectwa, z przełomu II i III wieku, przekazują je w formie pytań. Przy każdym zanurzeniu w wodzie biskup pytał: „Czy wierzysz w Boga Ojca wszechmogącego?”, „Czy wierzysz w Chrystusa Jezusa, Syna Bożego?”, „Czy wierzysz w Ducha Świętego?” – a kandydat odpowiadał: „Wierzę”.

Dlatego Skład ma trzy części, odpowiadające trzem Osobom Trójcy. Ostateczną formę, którą znamy, uzyskał w Galii około VIII wieku, a potem rozpowszechnił się w całym Kościele zachodnim. Do dziś przy chrzcie rodzice i chrzestni odpowiadają na pytania ułożone według tego samego porządku.

Skąd słowo „Skład”

Łacińska nazwa to Symbolum Apostolorum. Słowo symbolum oznaczało znak rozpoznawczy – połówkę przełamanego przedmiotu, którą przykładało się do drugiej, by potwierdzić tożsamość. Wyznanie wiary było takim znakiem: po nim chrześcijanie rozpoznawali się nawzajem.

Staropolskie „skład” oznaczało zestawienie, zbiór złożony z części. Nazwa „Skład Apostolski” przetrwała w katechizmach, choć w liturgii mówi się częściej „Symbol Apostolski”, a w codziennym języku – po prostu „Wierzę w Boga”.

„Umęczon pod Ponckim Piłatem” – staropolskie formy

Polski tekst Składu zachował dawne formy, których nie ma w Credo mszalnym: umęczon, ukrzyżowan, pogrzebion, a także Pontski Piłat zapisywany jako Poncki. Pochodzą one z czasów, gdy pacierz utrwalał się w polszczyźnie, i są zachowywane z szacunku dla tradycji, którą przekazywały kolejne pokolenia.

Wzmianka o Piłacie ma znaczenie teologiczne. Umieszcza mękę Jezusa w konkretnym czasie historycznym. Chrześcijaństwo nie jest mitem o bóstwach poza czasem, ale wiarą w wydarzenia, które rozegrały się za rządów rzymskiego prefekta Judei.

„Zstąpił do piekieł” – co to znaczy?

Zdanie zstąpił do piekieł budzi najwięcej pytań. Nie oznacza, że Jezus cierpiał wśród potępionych. „Piekła” to w dawnym języku otchłań, kraina zmarłych – hebrajski Szeol. Katechizm wyjaśnia, że Chrystus po śmierci zstąpił do zmarłych, by otworzyć bramy nieba sprawiedliwym, którzy Go poprzedzili. Pierwszy List św. Piotra mówi o głoszeniu „duchom zamkniętym w więzieniu” (1 P 3,19).

Ikona prawosławna przedstawia tę scenę jako Zmartwychwstanie: Chrystus wyciąga z grobów Adama i Ewę.

Wielka Sobota jest w liturgii dniem tej tajemnicy. Starożytna homilia czytana w Godzinie czytań tego dnia opisuje, jak Chrystus schodzi do Adama i mówi mu: „Zbudź się, który śpisz”. Artykuł o zstąpieniu do piekieł wyraża więc nadzieję, że zbawienie dotyczy także tych, którzy żyli przed Chrystusem.

Świętych obcowanie i ostatnie artykuły

Ostatnia część Składu jest wyjątkowo zwięzła: kilka dwuwyrazowych wyznań. Świętych obcowanie oznacza jedność wszystkich ochrzczonych – żyjących, oczyszczających się w czyśćcu i zbawionych w niebie. To dzięki niej możemy modlić się za zmarłych i prosić świętych o wstawiennictwo.

Skład odmawia się w codziennym pacierzu i na początku różańca, na krzyżyku. Mszał pozwala zastąpić nim Credo nicejsko-konstantynopolitańskie, szczególnie w Wielkim Poście i okresie wielkanocnym, gdy Kościół wspomina chrzest.