Kim był Deiniolen?
Według walijskiej tradycji był on synem świętego Deiniola, założyciela klasztoru w Bangor i drugiego opata tej wspólnoty. Samo imię jest zdrobnieniem: „Deiniolen” oznacza w języku walijskim mniej więcej „mały Deiniol”, co jest naturalną formą imienia dla syna noszącego imię ojca. Źródła odnotowują również określenie „Deiniol Fab”, oznaczające „Deiniol Syn”.
Takie pochodzenie nie budziło w tym środowisku żadnego zdziwienia. W celtyckim monastycyzmie VI wieku przywództwo nad wspólnotą często pozostawało w obrębie jednej rodziny, a mnisi albo zakładali rodziny przed przyjęciem święceń, albo wstępowali do klasztoru już jako ojcowie. Dziedziczenie urzędu opata było raczej regułą niż wyjątkiem.
Daty jego życia pozostają nieznane. Ponieważ był synem mężczyzny, który zmarł w drugiej połowie VI wieku, jego działalność należy umiejscowić na przełomie VI i VII wieku – jest to jednak wniosek wyciągnięty na podstawie genealogii, a nie fakt potwierdzony dokumentem.
Kościół w Llanddeiniolen i wieś, która przyjęła jego imię
Najtrwalszym śladem po Deiniolenie jest kościół w Llanddeiniolen, położony kilka kilometrów na południowy wschód od Bangor. Walijskie słowo „llan” oznacza poświęcony teren, ogrodzone miejsce kultu — nazwa osady oznacza zatem dosłownie osadę przy kościele Deiniolena.
Późniejsze źródła podają rok 616 jako datę jej założenia. Liczba ta pochodzi z dzieł napisanych wieki później i nie da się jej zweryfikować; najlepiej traktować ją jako tradycję, a nie fakt historyczny. Sam kościół był wielokrotnie przebudowywany, a jego obecny wygląd pochodzi w dużej mierze z XIX wieku.
Pobliska wioska Deiniolen również wzięła swoją nazwę od parafii; rozwinęła się w XIX wieku wokół kamieniołomów łupków. Jest to rzadki przypadek, kiedy imię wczesnośredniowiecznego świętego znalazło się na mapie przemysłowej Walii.
Kościoły takie jak ten pełniły w dawnej Walii funkcję znacznie szerszą niż dzisiejsza parafia. Wyznaczały granice społeczności, zapewniały prawo schronienia oraz służyły jako miejsca obrad sądowych i targowisk. Dlatego imię świętego związane z konkretnym „llan” mogło przetrwać wieki, nawet jeśli o samym człowieku pamiętano jedynie tyle, że kiedyś tam przebywał.
Dlaczego jego biografia jest tak krótka?
Większość walijskich świętych z tej epoki znana jest z trzech rodzajów źródeł: dedykacji kościelnych, późniejszych genealogii zwanych „Bonedd y Saint” oraz kalendarzy liturgicznych. Żadne z tych źródeł nie opowiada historii życia danej postaci. Odnotowują one jedynie, kto był czyim synem, gdzie stoi jego kościół i kiedy przypada jego święto.
W Walii biografie pisano sporadycznie i zazwyczaj dopiero w XI–XII wieku, kilkaset lat po opisywanych w nich wydarzeniach. Powstawały one najczęściej wtedy, gdy jakieś ośrodki potrzebowały udokumentować swoje prawa. Deiniolen nigdy nie doczekał się takiej biografii.
Rzetelna biografia musi zatem ograniczać się do tego, co jest pewne: jego imienia, pokrewieństwa ze świętym Deiniolem, związku z Bangor i Llanddeiniolen oraz dnia jego święta. Wszystko inne, co można o nim przeczytać, jest rekonstrukcją.
Nie oznacza to jednak, że takie postacie są mniej realne. Poświęcenie kościoła jest bowiem namacalnym świadectwem: ktoś założył konkretne miejsce i powiązał je z konkretnym imieniem, a społeczność nie zmieniła tej nazwy przez ponad tuzin stuleci. Historyk może zatem niewiele powiedzieć o samym człowieku, ale wiele o trwałości pamięci, która przeniosła go przez wieki.
22 czy 23 listopada?
W walijskich kalendarzach jego święto podaje się pod dwiema sąsiadującymi datami: 22 i 23 listopada. Starsze kompilacje, w tym XIX-wieczne encyklopedie kościelne, częściej wskazują na 23 listopada; nowsze kalendarze diecezjalne – na 22 listopada.
Takie przesunięcia o jeden dzień są powszechnym zjawiskiem w przypadku świętych z tak odległej przeszłości. Wynikają one z różnic w sposobie liczenia dni, z lokalnych zwyczajów lub po prostu z błędów kopistów, które utrwaliły się w kolejnych kopiach.
W praktyce oznacza to jedynie, że jeśli jedno źródło podaje datę 22 listopada, a inne 23 listopada, nie mamy do czynienia z dwiema różnymi postaciami. Jest to ten sam Deiniolen, syn Deiniola z Bangor.
Warto również zauważyć, że źródła walijskie używają formy Deiniol Fab, co oznacza „Deiniol Syn”. Napotkanie tej formy w starszym dziele nie wskazuje na inną postać — jest to po prostu inny sposób odróżnienia go od ojca, używany zamiennie z zdrobnieniem Deiniolen.