Kim był Wasilij Drozdow, zanim przyjął imię Filaret?
Wasilij Michajłowicz Drozdow urodził się w Kołomnie, na południowy wschód od Moskwy, 26 grudnia 1782 roku według kalendarza juliańskiego, stosowanego wówczas w Rosji – czyli na początku stycznia 1783 roku według kalendarza gregoriańskiego. Jego ojciec należał do duchowieństwa parafialnego, a chłopiec kształcił się w seminarium w Kołomnie, a następnie w seminarium Ławry Trójcy Świętej i św. Sergiusza, wielkiego klasztoru na północ od Moskwy, założonego przez św. Sergiusza z Radoněża.
Wyróżniał się jako wybitny uczeń i nauczyciel. W 1808 r. złożył śluby zakonne i przyjął imię Filaret, a wkrótce potem przeniósł się do Sankt Petersburga, gdzie wykładał w zreformowanej Akademii Teologicznej, której rektorem został w 1812 r. Jego wykłady i kazania szybko sprawiły, że stał się znany na dworze i w Świętym Synodzie.
W jaki sposób Filaret kierował Kościołem moskiewskim?
Filaret został wyświęcony na biskupa w 1817 roku i po krótkich okresach sprawowania urzędu w diecezjach Twerskiej i Jarosławskiej został mianowany biskupem Moskwy w 1821 roku. W 1826 roku otrzymał godność metropolity i kierował diecezją aż do śmierci, przez okres czterdziestu sześciu lat. Przez większą część tego czasu był również najbardziej szanowanym członkiem Świętego Synodu, organu zarządzającego Kościołem rosyjskim.
Był wymagającym administratorem, zwracającym uwagę na kształcenie duchowieństwa, budowę i renowację kościołów oraz życie klasztorów. Wspierał odrodzenie monastyczne swojej epoki, w tym działalność klasztoru Optina w zakresie publikowania rosyjskich tłumaczeń pism Ojców Kościoła. Współcześni zapamiętali go jako osobę powściągliwą i surową, ale także jako człowieka głęboko oddającego się modlitwie i prowadzącego skromne życie.
Dlaczego katechizm Filareta jest tak ważny?
Najbardziej wpływowym dziełem Filareta jest jego „Katechizm chrześcijański Kościoła prawosławnego”, wydany po raz pierwszy w latach dwudziestych XIX wieku i kilkakrotnie poprawiany. Napisany w formie pytań i odpowiedzi, w przystępny sposób przedstawiał nauczanie prawosławne duchownym, studentom i wykształconym czytelnikom świeckim, stając się przez około sto lat standardowym podręcznikiem rosyjskiej edukacji religijnej. Został przetłumaczony na wiele języków i jest czytany do dziś.
Filaret był również siłą napędową tłumaczenia Biblii na współczesny język rosyjski. Prace rozpoczęły się pod auspicjami Rosyjskiego Towarzystwa Biblijnego na początku XIX wieku, zostały wstrzymane z powodów politycznych, a następnie wznowione w późniejszym okresie jego życia. Pełna wersja Biblii Synodalnej ukazała się w 1876 roku, dziewięć lat po jego śmierci, i pozostaje standardową rosyjską Biblią.
Jaką rolę odegrał Filaret w zniesieniu pańszczyzny?
W 1861 roku cesarz Aleksander II uwolnił chłopów poddałych, co stanowiło największą reformę społeczną w historii Rosji. Cesarz poprosił Filareta o poprawienie tekstu manifestu ogłaszającego wyzwolenie, a metropolita nadał mu ostateczną, uroczystą formę o silnie religijnym wydźwięku. Dokument ten odczytano na głos w kościołach w całym imperium.
Osobiste stanowisko Filareta wobec reformy było ostrożne. Obawiał się on niepokojów społecznych i starał się przedstawić tę zmianę jako kwestię chrześcijańskiego obowiązku oraz wzajemnych zobowiązań między właścicielami ziemskimi a chłopami. Historycy wciąż dyskutują, w jakim stopniu popierał on wyzwolenie, ale jego udział w kształtowaniu treści manifestu jest dobrze udokumentowany.
Czy Filaret z Moskwy jest czczony jako święty?
Filaret zmarł w Moskwie 19 listopada 1867 r. według kalendarza juliańskiego i został pochowany w Ławrze Trójcy Świętej i św. Sergiusza, gdzie w młodości studiował. Rada Biskupów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego kanonizowała go w 1994 r. Ponieważ Kościół rosyjski nadal stosuje kalendarz juliański, jego wspomnienie 19 listopada przypada 2 grudnia w kalendarzu cywilnym.
Chociaż w Kościele prawosławnym czczony jest jako święty Filaret z Moskwy, nie został kanonizowany przez Kościół katolicki. Jego pisma odzwierciedlają ówczesne stanowiska prawosławne w kwestiach dzielących Kościoły, takich jak pochodzenie Ducha Świętego i autorytet papieża. Niemniej jednak pozostaje on ważną postacią dla każdego, kto pragnie zrozumieć rosyjskie chrześcijaństwo i świat duchowy chrześcijańskiego Wschodu.