Kim byli Pięciu Braci Męczenników?
Dwoma przywódcami tej grupy byli włoscy mnisi. Benedykt, urodzony w Benevento, był księdzem, który przed dołączeniem do św. Romualda prowadził życie pustelnika w środkowych Włoszech. Jan był starszy i spędził wiele lat w klasztorze Cuxa w Pirenejach, do którego wstąpił wraz ze swoim przyjacielem Piotrem Orseolo, byłym dożą Wenecji. Obaj należeli do wspólnoty pustelników w Pereum koło Rawenny, kierowanej przez Romualda, założyciela tradycji kamaldulskiej.
Pozostali trzej byli Polakami. Izaak i Mateusz byli braćmi, prawdopodobnie pochodzącymi z rodziny blisko związanej z dworem książęcym, którzy dołączyli do pustelni jako nowicjusze; mówi się, że dwie z ich sióstr zostały zakonnicami w Gnieźnie. Christin był miejscowym mieszkańcem, najprawdopodobniej z pobliskiej wsi, który służył wspólnocie jako brat świecki i kucharz. Szósty towarzysz, Barnaba, przeżył, ponieważ w chwili ataku był nieobecny.
Dlaczego włoscy pustelnicy przybyli do Polski?
W roku 1000 cesarz Otton III udał się z pielgrzymką do grobu św. Adalberta z Pragi w Gnieźnie, gdzie spotkał się z księciem Bolesławem Odważnym. Adalbert został zamordowany przez pogańskich Prusów zaledwie trzy lata wcześniej, a obaj władcy postanowili wspierać szerzenie chrześcijaństwa wśród ludów poza granicami Polski. Pustelnia, w której mieszkali uczniowie Romualda, miała stać się ośrodkiem modlitwy i bazą wypadową dla misji wśród pogańskich ludów na północy i zachodzie. Romuald niechętnie pozwalał swoim mnichom wyruszyć, ale ostatecznie Benedykt i Jan wyruszyli w drogę i dotarli do Polski około 1001 lub 1002 roku.
Bolesław przekazał im ziemię pod pustelnię, którą zbudowali z drewna na wzór Pereum. Nauczyli się lokalnego języka, przyjmowali polskich nowicjuszy i czekali na papieskie pozwolenie na rozpoczęcie głoszenia kazań. Aby je uzyskać, Barnaba został wysłany w podróż do Rzymu, podczas gdy pozostali kontynuowali życie w ciszy, poście i modlitwie.
Co wydarzyło się w nocy z 10 na 11 listopada 1003 roku?
Rozeszły się pogłoski, że pustelnicy przechowywali sporą sumę srebra otrzymaną od księcia. W ciemnych godzinach nocy między 10 a 11 listopada 1003 roku banda rabusiów wtargnęła do pustelni. Bruno z Querfurtu, który nazywa napastników nikczemnymi chrześcijanami, opisuje, jak najpierw zabito Benedykta i Jana, potem Izaaka i Mateusza, a na końcu Christina, który mieszkał w oddzielnym budynku w pobliżu.
Napastnicy nie znaleźli skarbu. Zabrali cenne szaty liturgiczne, które były darem, i próbowali podpalić drewniane budynki, ale ogień nie chciał się rozniecić.
W jaki sposób zostali uznani za świętych?
Wiadomość o zabójstwach szybko się rozeszła. Biskup Unger z Poznania udał się do Rzymu wraz z Barnabą, który złożył zeznania na temat życia i śmierci swoich braci, a papież Jan XVIII uznał ich za męczenników w 1004 roku. Około 1006 roku Bruno z Querfurtu, który osobiście znał Benedykta, Jana i Barnabę w Pereum, napisał „Żywot pięciu braci”. Tekst ten zaginął na wieki i został ponownie odkryty w 1882 roku; pozostaje on głównym źródłem informacji o ich historii. Sam Bruno, saksoński szlachcic, który służył na dworze Ottona III, stał się później arcybiskupem-misjonarzem i zginął podczas głoszenia kazań poganom w 1009 roku.
Relikwie były początkowo czczone w Gnieźnie, ale w 1038 r. czeski książę Břetislav I wywiózł je do Pragi. Część z nich powróciła do Polski w XVI wieku i w 1536 r. została umieszczona w kościele w Kazimierzu Biskupim, skąd fragmenty przekazano później do Międzyrzecza i innych kościołów. W 1508 roku papież Juliusz II potwierdził kult tych relikwii na prośbę zakonu kamedułów, który czci je jako swoich męczenników. Historycy wciąż spierają się, czy pustelnia znajdowała się w pobliżu Międzyrzecza, jak zakłada większość, czy też w Kazimierzu Biskupim.